Reforma agrarna

Zasady rozpoczętej w drugiej połowie XVI w. przez władcę reformy agrarnej przejęli i wprowadzili w swoich majątkach bojarzy oraz Kościół. Reforma włócz- na i trzeci Statut Litewski z 1588 r. były ostatecznymi aktami upańszczyźnienia chłopów. Stali się oni podstawą prawną gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej, która miała wytwarzać produkty gospodarki rolnej na rynek zagraniczny. Nowa tendencja rozwoju gospodarki rolnej przez następne dwieście lat decydowała o stosunkach między wsią a dworem. Na Litwie od XVI do XVIII w., jak również w innych krajach środkowej wschodniej Europy, zachowały się obszary, na których gospodarka folwarczno-pań- szczyźniana nie rozwinęła się lub rozwijała się tak słabo, że nie stanowiła podstawy produkcji rolniczej. Na Litwie takim wyjątkiem była Żmudź, gdzie w ogóle nie wprowadzono zadeklarowanego programu rozwoju gospodarki folwarczno-pańszczy- źnianej. Najpotężniejsi ziemianie Żmudzi – wielki książę, starosta, Kościół katolicki możni – nie posiadali własnych gruntów ornych lub obszar posiadanych przez nich ziem dworskich był porównywalny z powierzchnią gospodarstw chłopskich. Zyski stanowiły płacone przez chłopów podatki pieniężne lub daniny w naturze.

Przemiana chłopów – od wolnego gospodarza do chłopa pańszczyźnianego

Na początku XV w. Witold zaczął rozdzielać wśród bojarów chłopów mieszkających na ziemiach, będących własnością wielkiego księcia. Chłopi tacy nazywani byli weł- damami. Wielki książę, oddając ich pod władzę bojarów, likwidował prawo chłopów do opuszczania wsi. Przywileje Zygmunta Kiejstutowicza i jego potomków zwalniały wełdamów od powinności na rzecz państwa, a wszystkie przynoszone przez nich zyski zostały przekazane bojarom. Wciąż również rosła liczba chłopów, którzy wraz z ziemią należącą do wielkiego księcia stawali się własnością prywatnych ziemian czy Kościoła. Posiadłości bojarów otrzymały prawa immunitetu, a bojarzy stali się jedynymi sędziami i administratorami dla swoich chłopów. W połowie XVI w. na ziemiach władcy zaczęły się nowe, idące z duchem czasu, reformy dotyczące ustroju gospodarczego rolnictwa i zarządzania ziemią. W uchwałach dotyczących zarządców zamków i dworów wielkiego księcia z 1547 r. nakazuje się, aby zarządcy, nie bacząc na prawa chłopów do ojcowizny, pilnowali, żeby chłopi nie sprzedawali i nie zastawiali swoich ziem. Ograniczenie prawa do dysponowania ziemią jeszcze bardziej zawężało alodialne prawa chłopów do zarządzania ziemią. Nowy wielki spis gospodarstw został przeprowadzony w 1557 r., gdy zaczęto wdrażać reformę włóczną. Reforma ta całkowicie zlikwidowała prawa alodialne chłopów, a ich samych zamieniła w zniewolonych członków społeczeństwa – chłopów pańszczyźnianych. Ziemia chłopów została bezwarunkowo ogłoszona własnością wielkiego księcia częściowo zamieniona w dworskie grunty orne. Świadczenia chłopów za użytkowanie wyznaczonych ziem nazywały się rentami (czynszem). Ze wszystkich powinności chłopów najbardziej zwiększył się ciężar pańszczyzny.

Potężni ziemianie

Bojarzy, a w pierwszym rzędzie potężni ziemianie, wysunęli najważniejsze żądanie ekonomiczne – pozwolenie na bezcłowy handel. W 1547 r. bojarstwo podlaskie poprosiło na sejmie, żeby nie pobierano cła od zboża i bydła wiezionego z dworów bojarskich na sprzedaż do Polski i Prus oraz nie zbierano podatku targowego za sprzedaż tych towarów na miejscowych targach. Na sejmie w 1551 r. przedstawiciele ziemian Litwy, Żmudzi i Wołynia wystąpili z żądaniem prawa wywozu bez cła nie tylko zboża i bydła, ale również produktów leśnych. Postulowano także zwolnienie od cła towarów, sprowadzanych z zagranicy nie na sprzedaż, a na potrzeby swojego dworu. Taki sam wniosek powtórzono w 1554 r. Te żądania zaczęto zaspokajać po wybuchu wojny o Inflanty, gdy pojawiła się potrzeba uzyskania aprobaty bojarów. W 1559 r. władca zwolnił ziemian od podatku wywozowego za zboże, bydło i produkty leśne wytworzone w dworach bojarów, oraz od cła za towary wwożone na potrzeby wojenne. Drugi Statut Litewski z 1566 r. zwolnił transportujących swoje produkty bojarów od wszystkich wewnętrznych i zagranicznych ceł oraz podatków. Cła za towary przeznaczone na sprzedaż nie zostały zlikwidowane. Rosnący popyt na zboże i inne produkty rolne na rynkach zachodniej Europy stymulował szlachtę Wielkiego Księstwa Litewskiego do zreformowania całego systemu gospodarczego, poszerzenia powierzchni ziemi ornej i zatroszczenia się, aby pracowała na nich stała i tania siła robocza. Ziemiaństwo poświęcało coraz więcej uwagi i troski zarządzanym przez siebie dziedzicznym ziemiom i swym poddanym.

Przemiana bojarów – od rycerza w początkach XV w. do handlującego gospodarza w połowie XVI w.

Zmiany w koniunkturze europejskich stosunków ekonomicznych spowodowały również przemiany w światopoglądzie bojarów Wielkiego Księstwa Litewskiego. Pod koniec XV w. i w pierwszej połowie XVI w. posiadający ziemię bojarzy nad tradycyjne rzemiosło żołnierskie zaczęli przedkładać możliwości wytwarzania produktów rolnych, cieszących się coraz większym popytem na rynku wewnętrznym i zagranicznym. Interesy bojara-żołnierza i bojara-ziemianina coraz częściej były sprzeczne, a na przełomie XV i XVI w., po rozpoczęciu wojen z Moskwą, kolidowały również z interesami państwa. Po powołaniu do armii Wielkiego Księstwa Litewskiego bojarzy musieli nie tylko zostawiać gospodarstwa dworskie i wyjeżdżać na długie wyprawy wojenne, ale również płacić coraz wyższe podatki na potrzeby wojenne. Władza państwowa w pierwszej połowie XVI w. zaostrzyła porządek i kontrolę nad mobilizowaniem wojsk. Zażądano, aby wszyscy bojarzy złożyli przysięgę, że przedstawiają dokładne spisy poddanych, i zaczęto reglamentować normy wystawianego na wojnę wojska. W 1528 r. sporządzono pierwszy, a w 1567 r. drugi powszechny spis wojskowy Wielkiego Księstwa Litewskiego. Na bojarów, którzy unikali służby wojskowej, władcy próbowali nałożyć kary pieniężne. Grozili konfiskatą majątku i odebraniem szlachectwa, a nawet karą śmierci. Jednak powiększenie armii, a w szczególności podniesienie jej karności przy pomocy represji, było niemożliwe. Stosunki między bojarstwem a władcami stawały się coraz bardziej napięte. Brzemię obowiązku wojennego najbardziej uciskało średnich i drobnych bojarów. Uczestnictwo w wyprawach wojennych oraz podatki rujnowały ich gospodarstwa. Najpotężniejsi ziemianie-magnaci, którzy często finansowali władców, przeznaczając wielkie sumy na wojnę i na inne potrzeby państwa, otrzymywali w zamian nowe ziemie. Właśnie ich najbardziej interesowała rządowa polityka gospodarcza.

Życie krajów środkowej i wschodniej Europy

Produkcja przemysłowa dopiero się tutaj formowała, wielkich miast było mało, a ich mieszkańcy nieliczni. Państwa tego regionu nie posiadały bogatych zamorskich kolonii. Tutaj jednak rozciągały się ogromne połacie żyznych ziem. Ich wybrzeża obmywały wody Morza Bałtyckiego, otwierające drogę do Oceanu Atlantyckiego, gdzie krzyżowały się ówczesne międzynarodowe szlaki handlowe. Te właśnie czynniki wykorzystywała szlachta tego regionu, coraz silniejsza pod względem ekonomicznym i politycznym. Tutejsi wielcy posiadacze ziemscy skoncentrowali się na gospodarce rolnej i eksporcie jej produktów oraz surowców do zachodniej Europy. Ziemianie powiększali obszar ziemi uprawnej i liczbę pracujących dla nich chłopów pańszczyźnianych. W regionie zapanował pańszczyźniano-folwarczny system organizacji produkcji rolnej, oparty na osobistej zależności chłopów. Rozwój przemysłu oraz urbanizacja zostały zahamowane na długi okres. Mieszczanie nie stali się pełnoprawnymi podmiotami państwowego życia politycznego i ekonomicznego.

Wieś: bojarzy i chłopi

W całej Europie pod koniec XV w. szybko zmieniało się życie ekonomiczne, polityczne, społeczne i kulturalne. W większości krajów znacznie wzrosła liczba mieszkańców, życie gospodarcze różnicowało się i intensyfikowało, rozwijały się międzynarodowe stosunki handlowe. Liczne warstwy bojarstwa zaczęły zajmować się nie tylko działalnością wojenno-polityczną, ale również aktywną działalnością gospodarczą i handlową. Na przełomie XV i XVI w. kontynent podzielił się na dwa wielkie regiony – zachodni oraz środkowy i wschodni. Ich dalszy rozwój społeczny, ekonomiczny oraz polityczny również przebiegał odmiennie. Kraje zachodniej Europy zwalczyły długoletni kryzys gospodarczy, zaczęła się w nich rozwijać produkcja przemysłowa, rosły miasta skupiające coraz większą liczbę ludności, która utraciła związki z wsią. Szlachta przejmowała coraz częściej inicjatywę ekonomiczną nie tylko w gospodarstwach ziemskich, ale również w handlu
przemyśle. Szybko zanikały ślady zależności pańszczyźnianych. Chłopi stawali się samodzielnymi właścicielami ziemskimi, drobnymi dzierżawcami lub najemnymi pracownikami gospodarstw ziemskich i manufaktur. Rozpoczęła się era wielkich odkryć geograficznych. Europejczycy odkryli i zaczęli kolonizację nowych ziem na innych kontynentach. Napływające z kolonii metale szlachetne oraz surowce poszerzyły możliwości działalności finansowej oraz ekonomicznej wielkich krajów zachodnioeuropejskich oraz pozwalały na bardziej intensywną produkcję przemysłową i zwiększenie eksportu produktów przemysłowych oraz importu produktów rolnych.

Żydzi

Osobne – zamknięte i nieposiadające struktury warstwowej – społeczności tworzyli Żydzi. Skupiali się najczęściej w miastach, gdzie zajmowali się lichwą, kupiectwem rzemiosłem. Pod koniec XIV w. znane są na ziemiach Wielkiego Księstwa Litewskiego zorganizowane wspólnoty żydowskie (w Brześciu, Grodnie, Łucku, Włodzimierzu Wołyńskim), podlegające rządom wielkiego księcia. Prawdopodobnie w latach i 1399 Witold nadał Żydom pierwsze przywileje. Regulowały one sytuację prawną, ekonomiczną, społeczną oraz religijną Żydów w państwie i ich stosunki z chrześcijanami. Żydom przyznano prawo do życia w odrębnych wspólnotach i sprawowania wewnątrz nich autonomicznych rządów. W 1495 r. Aleksander zabronił Żydom mieszkać w Wielkim Księstwie Litewskim, skonfiskował ich majątki, a ich samych wypędził. Większość Żydów z Wielkiego Księstwa Litewskiego przeniosła się do Polski. Po ośmiu latach, w 1503 r., pozwolono im powrócić. W latach 1507 i 1514 Zygmunt Stary potwierdził posiadane przez nich przywileje.
Do żadnej warstwy nie należeli również wyznawcy innych religii niechrześcijańskich – Tatarzy i Karaimi, którzy od czasów Witolda mieszkali na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Tworzyli osobne zamknięte społeczności. Historycy do tej pory dyskutują, jak scharakteryzować ich status. Część Tatarów i Karaimów zajmowała się rzemiosłem wojennym i miała posiadłości ziemskie. Inni byli rzemieślnikami trudnili się handlem. Ośrodkiem administracyjnym i duchowym litewskich Karaimów były Troki. W 1441 r. Kazimierz Jagiellończyk nadał społeczności trockich Karaimów prawa magdeburskie. Tatarzy założyli pierwsze osady nad rzeką Waką. Najwięcej ich mieszkało we wsiach powiatów wileńskiego, trockiego i oszmiańskiego. W okresie kształtowania się warstw zmieniała się również ich wewnętrzna struktura. O dalszym losie państwa litewskiego zadecydowały najważniejsze historycznie zmiany wewnątrz warstwy bojarskiej w XV w. i w pierwszej połowie XVI w. W ich wyniku powstała całkowicie nowa sytuacja na wsi, gdzie mieszkała większość ludności.

Chłopi stanowili kolejną, najbardziej liczną, nieuprzywilejowaną i zniewoloną warstwę

Jej członkowie nie mieli żadnych społecznych, socjalnych, a nawet ekonomicznych praw czy przywilejów – jedynie same powinności. Chłopów Wielkiego Księstwa Litewskiego można nazywać warstwą dopiero po reformie agrarnej z 1557 r. W ramach tej reformy wolne ziemie należące do gmin zostały zamienione w odpowiednie działki, utrzymywane z czynszu, a sami włościanie stali się osobiście poddanymi chłopami pańszczyźnianymi. Agrarna reforma włóczna wyznaczyła nieprzekraczalną granicę między bojarami a chłopami. Obie warstwy zamknęły się
odseparowały, zniknęły ostatnie, istniejące do tej pory – chociaż mocno ograniczone
możliwości przejścia chłopów do warstwy bojarów. Omówiona struktura stanów społecznych nie obejmowała wszystkich mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego. Do warstwy mieszczańskiej nie należeli również – i nie korzystali z jej praw i przywilejów – mieszkańcy miasteczek oraz miast nieposiadających samorządu.

Od momentu chrztu Litwy w 1387 r.

Wszechstronnie uprzywilejowaną pozycję w społeczeństwie Wielkiego Księstwa Litewskiego miało również duchowieństwo katolickie. Historycy nie są zgodni, czy tworzyło ono w Wielkim Księstwie Litewskim odrębny stan. Duchownym, w odróżnieniu od innych warstw, nikt się nie rodził, a ich prawa nie były dziedziczone. Teoretycznie duchownym mógł zostać człowiek pochodzący z dowolnej warstwy społecznej. Zdecydowanie korzystna sytuacja duchowieństwa katolickiego, szerokie prawa immunitetu, możliwość uczestniczenia w rządzeniu państwem, izolacja i odseparowanie od innych warstw społecznych pozwalają jednak nazywać duchowieństwo uprzywilejowaną warstwą w Wielkim Księstwie Litewskim. Trudniej scharakteryzować status prawosławnych, a od XVI w. również protestanckich duchownych w państwie litewskim. Ci przedstawiciele warstwy duchownych w okresie kształtowania się społeczeństwa nie korzystali z takich samych praw oraz przywilejów jak katolicy. W historiografii nie są oni określani jako stan. Również scharakteryzowanie przynależności stanowej mieszkańców miast Wielkiego Księstwa Litewskiego stwarza poważne problemy. Nie wszyscy oni w omawianym okresie byli mieszczanami, a tym bardziej członkami tego stanu. Mianem tym można określać tylko członków wspólnot mieszczan, mieszkających w miastach, które otrzymały samorządność na podstawie praw magdeburskich. Z drugiej strony, mieszczanie Wielkiego Księstwa Litewskiego nie mieli potwierdzonych praw i przywilejów, w odróżnieniu od bojarów, którzy takie przywileje, nadane przez wielkich książąt, posiadali na terenie całego państwa. Każde miasto i jego społeczność mieszczańska otrzymywało odrębny przywilej samorządowy. Również prawa mieszczan do uczestniczenia w rządzeniu państwem były ograniczone, zwłaszcza w porównaniu z bojarami i duchowieństwem katolickim. Biorąc pod uwagę wymienione wyżej okoliczności, uprzywilejowaną warstwą można nazwać – i to tylko warunkowo – jedynie członków społeczności miejskich miast Wielkiego Księstwa Litewskiego, posiadających prawa magdeburskie.

Struktura społeczeństwa stanowego

Stany tworzyły się w Wielkim Księstwie Litewskim pod koniec XIV w. i w pierwszej połowie XVI w., gdy w wielu krajach europejskich proces ten był już albo zakończony, albo dobiegał końca. Ze względu na specyficzną sytuację polityczną stany uformowały się późno. Zadecydowało to o swoistym charakterze społeczeństwa stanowego państwa litewskiego, który nie pozwala mówić o klasycznym systemie stanowym typu europejskiego. Podstawy prawne dla rozwijających się stanów stworzyły pierwsze przywileje książąt Jagiełły i Witolda dla bojarów-katolików (1387, 1413), duchowieństwa katolickiego (1387) oraz mieszczan Wilna (1387), Brześcia (1390), Kowna (1408) i najprawdopodobniej Trok (przełom XIV i XV w.). Po śmierci Witolda zalążki struktury społeczeństwa stanowego nadal się rozwijały. Najszybciej formowała się warstwa bojarów, rosła też jej izolacja od pozostałych warstw społecznych. Przywileje władców z lat 1432, 1434, 1447, 1492, 1506, 1522
1557 oraz inne akty i kodeksy prawne – Statuty litewskie z lat 1529 i 1566-rozszerzyły ekonomiczne, społeczne, prawne oraz polityczne przywileje i prawa bojarów, gwarantując im immunitet stanowy. Największe znaczenie dla warstwy bojarów miały przywileje z lat 1447 i 1492. Przywilej Kazimierza z 1447 r. stworzył prawne podstawy samodzielności ekonomicznej bojarów. Przywilej Aleksandra z 1492 r. był podstawą prawną dla hegemonii politycznej najwyższych bojarów – magnatów. Pod koniec wieku posiadacze ziemscy w Wielkim Księstwie Litewskim tworzyli już jednolity stan. Wszyscy bojarzy odpowiadali indywidualnie za popełnione przestępstwa, mieli prawo nietykalności osobistej i pewne gwarancje zarządzania własnym majątkiem. Byli również zwolnieni od podatków i danin w naturze dla władcy. Jedyną powinnością bojarów była służba wojskowa. Każdy bojar musiał wyruszać na wojnę konno i w pełnym orężu, a bojarzy posiadający poddanych musieli ponadto wystawić ustaloną w aktach normatywnych przez księcia ilość wojska przygotowanego do wojny.